Η Ελένη Ζάχαρη «Από Καρδιάς» για την Ελένη Λαδιά

  

 Καλό μήνα αγαπημένοι φίλοι του «Λόγων Παίγνια» και του «Από Καρδιάς»… Πέρασε κιόλας ένας μήνας από την προηγούμενη συνάντησή μας και όλα τα απίθανα μας έχουν συμβεί. Ίσως τις στιγμές που θα διαβάζετε τούτες τις γραμμές να έχουν συμβεί κι άλλα, από εκείνα που πληγώνουν τα μάτια και το μυαλό μας. Όμως υπάρχουν και κάποια πράγματα που μέσα σε σκοτεινές μέρες λειτουργούν σαν ακτίνες φωτός, σαν σημάδια επερχόμενης Ανάστασης. Τέτοιες είναι οι συναπαντήσεις μ’ ανθρώπους που κουβαλάνε σοφία και μέτρο και αγάπη, αγάπη για τον άνθρωπο! 

Πριν αρκετά χρόνια ένα βιβλίο ήρθε στα χέρια μου, το όνομα αυτού «Θητεία» συγγραφέας Ελένη Λαδιά… το βιβλίο το διάβασα και το ξαναδιάβασα και έγινε μυστικά σταθμός στη ζωή μου καθώς συναντήθηκε με τις δικές μου ανησυχίες και τα βαθύτερα παλέματα… λίγο αργότερα ένα ακόμη κατάφερε να με συνταράξει, «Φρειδερίκος και Ιωάννης», βάζοντας νυστέρι στις σκέψεις τις μύχιες και σε αντιπαραθέσεις μυστικές…κι ύστερα, «Η Χάρις»… κάποια διηγήματα στο διαδίκτυο που βρέθηκαν μπροστά μου κι ήταν σαν το ‘μάννα’ εξ ουρανού… και μια σειρά από ‘τυχαία’ γεγονότα που επιβεβαίωνε πως η μια Ελένη εμφανίστηκε διόλου τυχαία στη ζωή της άλλης κι αυτό δεν είναι πέρασμα… Σημεία φανέρωσαν πως τα πράγματα θα γίνουν όπως ήθελε ο καιρός κι όχι όπως προγραμμάτισαν οι άνθρωποι.. Αστείο; Μπορεί. Οι ανατροπές είναι πάντα τα κλειδιά για κάτι που δεν κατανοείται στο πεπερασμένο πεδίο του νου μας τουλάχιστον άμεσα…
Πάντως, τρεις Ελένες συνεργάστηκαν κι εγώ οφείλω από εδώ να ευχαριστήσω την Ελένη Λιντζαροπούλου για τη βοήθειά της και τη χαρά της,  να συναντηθώ με την Ελένη Λαδιά και πραγματικά να μιλήσουμε «Από Καρδιάς». 

Δευτέρα απόγευμα, με καθυστέρηση ενός τετάρτου…κίνηση στο δρόμο απίστευτη, στα ‘ίδια μέρη..’ Ζωγράφου, προς Πανεπιστημιούπολη.. χαμογελάω, ήδη έχω σκεφτεί τόσες φορές πότε πρωτοσυναντηθήκαμε. Θέλω να της το πω.. Χτυπάω το κουδούνι αγχωμένη – πάντα αγχωμένη άλλωστε, όσο και να ψάξω ή να κοιτάξω ποτέ ευχαριστημένη, πόσο μάλλον τώρα- και φτάνοντας στην πόρτα αντικρίζω δυο υπέροχα μάτια, ζεστά κι ένα εξίσου ζεστό χαμόγελο! Η είσοδος στο χώρο της Ελένης Λαδιά είναι σαν να μπαίνω σε κάτι πολύ ξεχωριστό. Το καθιστικό δικό μας κι αμέσως πρέπει με πολλή αγάπη να δεχτώ τρατάρισμα ∙ λέμε δυο, τρεις, τέσσερις κουβέντες , να εξερευνηθούμε και σιγά σιγά ξεκινάμε. Άλλωστε, είπαμε , «Από Καρδιάς» ! 

-Ξέρεις, νιώθω λίγο αμήχανη. Δεν είναι λίγο να μιλάς με έναν άνθρωπο που σημαίνει τόσα πολλά για σένα! Καλώς βρεθήκαμε λοιπόν στο «Από Καρδιάς», καλώς μας ήρθες!

-Κηρόθι! «Από Καρδιάς», κηρ, ομηρικά η καρδιά!  Λοιπόν, γεννήθηκα στις 13 Αυγούστου 1945, στην Αθήνα.

-Ωραία, θα ξεκινήσουμε από τα βιογραφικά; Μεγαλωμένη και στην Αθήνα;

-Ναι, από τα βιογραφικά, γιατί όχι! Μεγαλωμένη εδώ, σ’ αυτή τη γειτονιά. Σπούδασα Αρχαιολογία και Θεολογία…

-Και ξεκινάς να γράφεις; (όταν λέω πως αλλιώς τα σκέφτεσαι κι αλλιώς σε πάνε…)

-Παιδιόθεν! Ποιήματα, διηγήματα, όταν λέω παιδιόθεν εννοώ 10 – 11 χρονών. Δεν φανταζόμουν ότι θα κάνω κάτι άλλο στη ζωή μου. Ήξερα ότι θα γίνω συγγραφέας. Έφτιαχνα ιστορίες, τις φανταζόμουν, τις έπαιζα μόνη μου, έκλαιγα κιόλας. Βέβαια οι ιστορίες ήταν φανταστικές αλλά τα κλάματα ήταν αληθινά!

-Ελένη, με αφορμή αυτό να σε ρωτήσω κάτι σχετικά με τη γραφή. Διάβασα κάπου να αναφέρεσαι στον Πλατωνικό «Ίωνα», συγκεκριμένα στην έμπνευση, : ‘η έμπνευση είναι μανική, σε κατακλύζει..’ . Ήταν η αφορμή για να μιλήσεις για τα εργαστήρια δημιουργικής γραφής, τη διδασκαλία του να γίνει κάποιος συγγραφέας. Μπορεί;  

-Το να πάει κάποιος που είναι ήδη συγγραφέας εκεί μπορεί να τον βοηθήσει να βελτιώσει πρακτικά θέματα, να μάθει κάτι παραπάνω στην τεχνική, να δει άλλους τρόπους. Να γίνει κάποιος συγγραφέας που δεν έχει την προδιάθεση, όχι.
Η συγγραφή είναι πολυσύνθετη έννοια. Η λογοτεχνία είναι περιέχουσα έννοια. Έχει παρατήρηση, βίωμα, φιλοσοφία, έχει γνώση. Ένας συγγραφέας δεν πρέπει να επαναπαύεται, πρέπει να σπουδάζει, να μελετά, να εργάζεται. Η λογοτεχνία είναι εργασία και μάλιστα τις περισσότερες φορές χειρονακτική.

 -Όταν γράφεις απομονώνεσαι; 

-Παλιότερα ναι, τώρα, όπως βλέπεις, μου είναι δύσκολο. Αυτό βέβαια είναι κουραστικό. Πιο παλιά ήταν ευκολότερο για μένα, αν κάποιος με διέκοπτε λ.χ την ώρα που έγραφα, να ξαναμπώ στην κατάσταση που ήμουν πριν τη διακοπή. Τώρα είναι πιο δύσκολο. Όμως πρέπει να φροντίσω τους μεγαλύτερους από μένα. Αγαπώ αυτό που δύει! Οι γονείς μου ήταν πάντα σημείο αναφοράς. Πλέον η μητέρα..
Δεν μετανιώνω γι’ αυτή τη ζωή ακριβώς επειδή είμαι συγγραφέας. Ένας συγγραφέας έχει πολλές ζωές..

-Ελένη, αυτό άπτεται και μιας απορίας μου. Ζει ο συγγραφέας μέσα από τους ήρωές του; Τους κουβαλά και στη συνέχεια;

-Κοίτα να δεις, τους ήρωες τους φτιάχνει ο συγγραφέας, έχουν κάποια στοιχεία του αλλά είναι κυρίως φανταστικοί.. Όπως λέει κι ο Ησίοδος: «εμείς ιστορούμε και αλήθεια με ψέμα». Τελικά, η σύζευξη αλήθειας και ψεύδους είναι η Τέχνη.

-Η αληθοφάνεια των γεγονότων που παρουσιάζονται… Πάντα ελέγχει ο συγγραφέας; Έχει την εποπτεία;

-Μερικές φορές σε υπερβαίνει το γραπτό. Το έχω δει να συμβαίνει στα διηγήματα. Να θέλω να δώσω άλλη τροπή και το διήγημα  ‘επιλέγει’ να δώσει τη δική του τροπή στο τέλος!

-Όταν γράφεις διαβάζεις λογοτεχνία;

-Όταν γράφω λογοτεχνία διαβάζω άλλα πράγματα, ιστορία, φιλοσοφία συνήθως τέτοια, όχι λογοτεχνία, δεν μπορώ. Όταν πάλι γράφω ένα έργο φιλοσοφικό, ιστορικό, θεολογικό, διαβάζω λογοτεχνία.  Σε περιόδους που λείπει η έμπνευση επίσης  διαβάζω λογοτεχνία.

-Το έργο σου είναι πολυποίκιλο, πολυδιάστατο. Φαίνεται πως η έμπνευση έρχεται από την αρχαία Ελλάδα τόσο, λ.χ Όμηρος, Ορφικοί, ως την χριστιανική ζωή – το γεγονός της ενασχόλησης με τους  Προχαλκηδονίους! Έπειτα οι τρεις μεγάλοι ποιητές μας, Κ. Καβάφης, Α. Σικελιανός, Σεφέρης , το έργο του Δ. Παπαδίτσα, ο «προάγγελος του θανάτου του Θεού», Φ. Νίτσε κι ο Φ. Ντοστογιέφσκι.. Πώς συνδέονται όλα αυτά μεταξύ τους και πού συναντώνται τελικά;

-Ο άξονας που τα συνδέει είναι κοινός, είναι κυρίως, για τα λογοτεχνικά έργα πάντα, ο μυθιστορηματικός άξονας. Από εκεί και πέρα για να τα προσεγγίσεις όλα αυτά χρειάζεται να έχεις πολλές γνώσεις και Αρχαιολογίας και Θεολογίας κι φιλοσοφίας. 

-Εσύ σπουδάζεις Θεολογία, μετά τη Φιλοσοφική. Από περιέργεια, από επιθυμία για γνώση ή από ανάγκη εσωτερική;

-Όταν τελείωσα το αρχαιολογικό υπήρχε ένας νόμος με τον οποίο μπορούσες να μπεις στο Β’ έτος της σχολής που ήθελες. Στη Φιλοσοφική τίποτα δεν είναι σταθερό, το ξέρεις, μαθαίνεις κάτι, έρχεται μια έρευνα το ανατρέπει, μετά μια άλλη το ίδιο. Αν μπορούσα θα είχα σπουδάσει μαθηματικά, γιατί τα μαθηματικά έχουν αυτό το σταθερό. Μετά το Αρχαιολογικό όμως δεν μπορούσα. Η Θεολογία, από την άλλη, σου προσφέρει αυτή τη σταθερά με το δόγμα που κι αυτό είναι σαν τα μαθηματικά. Ήθελα, λοιπόν, να γνωρίζω το πώς διαμορφώθηκε αυτό το δόγμα.

… Στο σημείο αυτό η συζήτησή μας χάνεται, αφορμή οι κοινές σπουδές στη Θεολογία και στο τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας. Το παράδοξο είναι πως με την Ελένη Λαδιά συναντηθήκαμε πρώτη φορά ως συμφοιτήτριες… μόνο που εγώ παρέδιδα εργασία κι έπρεπε να παραμείνω στο γραφείο ενός καθηγητή κι εκείνη να φύγει. Τα πράγματα στη ζωή μας έρχονται έτσι που τώρα βρισκόμασταν να μιλάμε για τις αιρέσεις, την Εκκλησία στα πρώτα χρόνια και τους λόγους για τους οποίους  ο Λέοντας Ρώμης μεθόδευσε την αποκοπή των «Προχαλκηδονίων» ή αλλιώς Κοπτών, από την Ανατολική Εκκλησία….Η Ελένη άλλωστε έχει γράψει και δυο βιβλία με αναφορά στους Κόπτες, έχει ασχοληθεί με το θέμα. Η σύγκρουση λογικής και αχωρήτου, η επιθυμία ερμηνείας του ανερμήνευτου παρούσες. Ο Άρειος, ο Ευτυχής, άνθρωποι που έβαλαν το ίδιον θέλημα και τον πεπερασμένο νου πάνω απ’ αυτό που δεν προσεγγίζεται…  Ο αγαπημένος καθηγητής…

- Ελένη, στο έργο σου , και μάλιστα σε δυο από τα αγαπημένα  μου βιβλία στη «Θητεία» και στο «Φρειδερίκος και Ιωάννης», είναι έντονη η παρουσία του Νίτσε. Πόσο επηρεάζει ο Νίτσε το έργο, τη σκέψη σου; 

-Πολύ! Από τη μια αυτός κι από την άλλη ο Ιωάννης της Κλίμακας… Είναι η σκέψη της Ευρώπης ο Νίτσε.

-Συμφωνώ! Άλλωστε είναι αυτός που βλέπει πιο μακριά απ’ όλους.

-Βέβαια, αλλά ο Νίτσε όπως τον έχω εγώ μέσα μου, δεν έχει καμία σχέση με τον Νίτσε του Γιάλομ που τον βάζει στο ντιβάνι να κλαίει!

-Μα δεν είναι η πρώτη φορά που το ανήσυχο πνεύμα του κακοποιείται!

-Με πρώτη την αδελφή του η οποία είχε μια αντισημιτική οργάνωση και χρησιμοποιούσε τις ιδέες του για να ενισχύσει τις δικές της απόψεις!

-Η μεγάλη ανατροπή του Νίτσε είναι το κήρυγμα του «Θανάτου του Θεού», στην Χαρούμενη Επιστήμη..

-Πράγματι, ο Νίτσε μιλά για το Θάνατο ενός Θεού που όμως  είναι φτιαγμένος κατά τα πρότυπα των Ιησουϊτών. Ο ίδιος προερχόταν από θρησκευτικό περιβάλλον. Προσπαθεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο απ’ αυτό που έχει διαμορφωθεί στη Δύση.

-Ο Νίτσε καταγγέλλει τον Θάνατο του Θεού μέσα στις Εκκλησίες, τις χριστιανικές εκκλησίες της Δύσης. Δεν νομίζω, ίσως ακούγεται ακραίο σε κάποιους, πως ο Νίτσε ήταν άθεος. Πιστεύω πως ζητούσε την αλήθεια.

-Αυτό να το γράψεις γιατί το πιστεύω κι εγώ! Όταν ο Νίτσε συναντά τον Ντοστογιέφσκι, διαβάζοντας το «Υπόγειο», αναγνωρίζει σ’ αυτόν μια μεγάλη μορφή ακριβώς για την αλήθεια που εκφράζει. Νομίζω πως αν ο Νίτσε είχε συναντήσει την Ορθοδοξία θα ήταν ένας αληθινός ορθόδοξος. Θα έβρισκε την αλήθεια που ζητούσε.

-Με τον Ιωάννη της Κλίμακας πού συναντώνται; Δυο φωνές που ακούγονται, εκ πρώτης, διαμετρικά αντίθετες. Ο μεγάλος ασκητής του Σινά και ο «αρνητής» Νίτσε!

-Αυτό τους φέρνει κοντά, τον Νίτσε και τον Ιωάννη της Κλίμακας, αυτή η αναζήτηση της αλήθειας. Πρόκειται για δυο διαφορετικές προσωπικότητες και ταυτόχρονα τόσο όμοιες. Είναι και οι δύο μεγάλοι ασκητές του πνεύματος.  Απευθύνονται στις συνειδήσεις που είναι ανοιχτές για να τους ακούσουν και να τους δεχτούν.  Και «Επί τα όρη..» πάντα.

-Στις μέρες μας, υπάρχει πνευματική ζωή; Υπάρχει φιλοσοφικός λόγος, θεολογικός;  

-Πιστεύω ότι υπάρχει. Είναι όμως στα χέρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Αυτό πιστεύω. Δεν υπάρχει από πουθενά καμιά προσπάθεια ή ενίσχυση για να ακούγονται.
Τα τελευταία τριάντα χρόνια υπήρξε συστηματική προπαγάνδα εναντίον των αξιών από τους δήθεν «δημοκρατικούς» και «προοδευτικούς». Όλο αυτό πρέπει να αλλάξει, οι πνευματικοί άνθρωποι πρέπει να ασχοληθούν με τη μάζα. Να κατέβουν στο Σπήλαιο! Αυτός είναι ο ρόλος των πνευματικών ανθρώπων σε κρίσιμες εποχές, η Θυσία. Για να γίνει αυτό που λέει ο Παλαμάς στον «Δωδεκάλογο του γύφτου»:
«και  μην έχοντας πιο κάτου άλλο σκαλί
να κατρακυλήσεις πιο βαθιά στου Κακού
τη σκάλα, για τα’ ανέβασμα ξανά που  

σε καλεί θα αιστανθείς να σου φυτρώσουν, ώ χαρά !

τα φτερά, τα φτερά τα πρωτινά σου τα μεγάλα!»

-Να αισιοδοξούμε δηλαδή;

-Ναι! Θυμήσου επίσης τι λέει ο Καμύ! «Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο για να προχωρούμε.»

-Μίλησε μου λίγο για τη συνάντησή σου με τον Δ. Παπαδίτσα. Έχετε συνεργαστεί κιόλας! 

-Ό,τι ωραιότερο ήταν η γνωριμία μου με τον Παπαδίτσα. Γνωριστήκαμε μέσω ενός άλλου φίλου, του Ανδρέα Καραντώνη. Του είχα ζητήσει θυμάμαι δυο τρεις στίχους του να τους βάλω moto σε κάποιο βιβλίο και μου αρνήθηκε λέγοντας πως δεν δίνει κάτι πριν δημοσιευθεί. Σχεδόν του είπα πως έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Όταν έφυγα από το σπίτι του Καραντώνη, όπου συναντηθήκαμε, εκείνος διαμαρτυρήθηκε στον Καραντώνη για τον τρόπο που μίλησα λόγω της ηλικίας μου κλπ,  κι ο Καραντώνης του είπε ‘αυτή η μικρή  που βλέπεις είναι η πρώτη που διάλεξε η Εστία για να τη βάλει στην Κλασική σειρά’!

[Το βιβλίο της Ελένης Λαδιά «Χάλκινος ύπνος» ήταν το πρώτο βιβλίο νεοέλληνα συγγραφέα, νέου σε ηλικία, που επελέγη  από τις εκδόσεις της Εστίας για να μπει στην κλασική σειρά με τα έργα των μεγάλων ονομάτων της ελληνικής λογοτεχνίας!]
» Με τον Παπαδίτσα από τότε κάναμε παρέα και πηγαίναμε στους αρχαιολογικούς χώρους που αγαπούσαμε ατελείωτους περιπάτους. Κάποια στιγμή απαγγέλλοντας έναν Ορφικό ύμνο, συγκινήθηκε κι από εκεί ξεκίνησε η ιδέα της κοινής δουλειάς πρώτα πάνω στους Ορφικούς, μετά στους Ομηρικούς ύμνους, στην Ραψωδία Λ της Οδύσσειας, τη Νέκυϊα, και πάει λέγοντας.. Μόνο μια δουλειά δεν μπορέσαμε να τελειώσουμε…. Εκείνο που θέλαμε πολύ, και είχαμε δουλέψει πάνω σ’ αυτό, ήταν να φαίνεται η ρίζα της λέξης λ.χ  χρυσοκόμης,  νωχελής…
Και στους Ορφικούς ύμνους δεν υπάρχει ούτε  ένα επίθετο που να αποδίδεται περιφραστικά!

-Τώρα θα σε ρωτήσω με αφορμή τα λεγόμενά σου, ‘νεκρή’ γλώσσα τα αρχαία ελληνικά ή «Πάντοτε ωραία και μουσικά τα ελληνικά σου είναι…» ;
-Όχι βέβαια! Και σε παρακαλώ να το γράψεις αυτό! Τα παιδιά θα έπρεπε να διδάσκονται ετυμολογία της γλώσσας, να κατανοούν την εξέλιξη! Από το Δημοτικό, πιστεύω, πως θα έπρεπε να έρθουν σε επαφή με απλές προτάσεις. Σε όλες τις τάξεις να διδάσκονται με τρόπο που να μπαίνουν στο πνεύμα, στο βάθος της γλώσσας!

-Ξέρω τι λες! Το έχω κάνει σε τάξεις με παιδιά όχι της Θεωρητικής αλλά των ΕΠΑΛ, τους έδωσα ένα απόσπασμα από την Αντιγόνη και ξεκινήσαμε με τις λέξεις που χρησιμοποιούμε αυτούσιες, τα παράγωγα, τα ομόρριζα., οι μη χρησιμοποιούμενες ή οι άγνωστες ήταν τελικά ελάχιστες. Εκείνο που ξέρω είναι πως πρέπει να γίνει βίωμα. 

-Μα ναι, να προχωρούν στην υπόθεση της Μυθολογίας, να συνδυάζεται αυτό με μια αγγειογραφία! Να βλέπουν! Κυρίως να μάθουν ετυμολογία, αυτό είναι το σημαντικό!
Αυτό θα βοηθήσει να καταλάβουν την αξία της γλώσσας, την εξέλιξη και τη συνέχειά της! Αυτό που σου είπα και πριν πως κάναμε με τον Παπαδίτσα.

-Μέσα στα βιβλία σου συναντά κανείς προβληματισμούς και τοποθετήσεις διάφορες. Στον «Ονειρόσακκο», συλλογή διηγημάτων, που τον έχω εδώ μπροστά μου, μιλάς σε κάποιο σημείο για την Τέχνη «Έτσι επιθυμώ την Τέχνη: να λάμπει μέσα στη βρωμιά και στον μηδενισμό της εποχής, όπως τα δόντια του νεκρού σκύλου στον ήλιο». Σήμερα τι γίνεται με την Τέχνη; 

-Η Τέχνη μου αρέσει μέχρι εκείνο το σημείο που δεν υπερβαίνει τα όρια. Οι εικαστικοί μου αρέσουν όταν χάριν εντυπωσιασμού δεν ξεπερνούν τα όρια. Δεν μπορώ να δεχτώ έναν Χριστό που κάποιος ζωγραφίζει μ’ ένα συγκεκριμένο τρόπο για να εντυπωσιάσει και μόνο ή κάνει κάτι άλλο πάλι για να εντυπωσιάσει ή να δείξει προοδευτικός! Αυτό δεν είναι ολοκληρωτισμός. Ο Ηράκλειτος λέει, το θυμάσαι, «Ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρα…»

-Ελένη, στη λογοτεχνία πώς είναι τα πράγματα;

-Είναι ενδιαφέροντα αλλά, και πάλι δεν μπορώ να πω πως βρίσκω κάτι πολύ ξεχωριστό. Είχα διαβάσει ένα βιβλίο που μου άρεσε πολύ, του Πιέρ Μισόν το «Βίοι Ελάσσονες» αλλά κι αυτός χάθηκε, δεν ακούγεται όπως συμβαίνει συνήθως με αυτούς που αξίζουν.

-Πιστεύεις πως το ήθος του ανθρώπου έχει να κάνει με τη στάση του ως δημιουργού; Προσωπικά το πιστεύω αλλά συνήθως υποστηρίζεται το αντίθετο.

-Σαφώς και έχει να κάνει! Τα μεγάλα ταλέντα είχαν ήθος. Ο Ντοστογιέφσκι δεν είχε ήθος; Αν υπέφερε από κάτι αυτός ήταν ο αλκοολισμός του. Κοίταξε να δεις, όλα τελικά είναι θέμα εναντιοδρομίας, όπως λέει κι ο Ηράκλειτος. Όλα διέπονται από αυτόν το νόμο. Ψάχνουμε την ισορροπία. Τα όρια που βάζουμε προκύπτουν απ’ αυτή την προσπάθεια εξισορρόπησης των αντιθέτων. 

-Με πας σε άλλο βιβλίο τώρα, στη «Δαιμονολογία ή Λόγοι περί δαιμόνων», όπου «δαίμων» ο Θεός κατά την αρχαιοελληνική έννοια. Μου έκανε εντύπωση ο Εμπεδοκλής με τον αυτοχαρακτηρισμό του, «φυγάς θεόθεν και αλήτης». Ο Πλούταρχος ερμηνεύοντας τη φράση λέει πως ο Εμπεδοκλής εννοεί ότι είναι εξόριστος από Θεούς και τους ανθρώπους και περιπλανώμενος. Έχει την έννοια του μετανάστη. Συνειρμικά πέρασα στον Οιδίποδα κι από εκεί στον πρώτο εξόριστο, τον Πρωτόπλαστο. Μοιάζει αρχετυπικό αυτό. Μια παράβαση και οι συνέπειές της.. 

-Ο Εμπεδοκλής αναφέρεται στον εαυτό του εξαιτίας ενός Χρησμού, αυτού της Ανάγκης, [εδώ έρχεται κι ένα βιβλίο στην παρέα για να μελετήσουμε τον Χρησμό.]

Κάποιο έγκλημα βαραίνει τον Εμπεδοκλή και λέει αυτό. Όποιος αμαρτήσει αυτό έχει συνέπεια  και στα μέλη του. Αρχέτυπο, ναι… Με την έννοια της παράβασης είναι.

-Ο άνθρωπος που είναι ελεύθερος κι όμως σφάλει, στο τέλος τιμωρείται. Ο σύγχρονος άνθρωπος μήπως βρίσκεται σε μια κατάσταση αντίστοιχη;

-Ναι, ο άνθρωπος σήμερα βρίσκεται σε κατάσταση άρνησης. Άρνησης και του εαυτού του και των άλλων ανθρώπων. Έχει αποδεσμευτεί μεγάλο μέρος κακίας στην εποχή μας! Σκέφτομαι πως αν υπήρχε η περίπτωση να ξαναέρθω σε μιαν άλλη ζωή δεν θα ήθελα να έρθω ως άνθρωπος αλλά ως κάτι άλλο. Ο άνθρωπος έχει χάσει το μέτρο. 

-Πριν τελειώσουμε αυτή τη συζήτηση θα ήθελα να μιλήσουμε για το βιβλίο που μας έφερε κοντά. Γιατί «Θητεία»;

-Από τη Θητεία του Απόλλωνος, από τη στρατιωτική θητεία του Νικηφόρου, πιστεύω ότι κατά κάποιο τρόπο θητεύουμε άλλωστε!

-Ένα στοιχείο που νομίζω πως υπάρχει έντονα – αν κάνω λάθος, ευκαιρία να με διορθώσεις – είναι ο θάνατος. Αφορά σε κάποια προσωπική αγωνία αυτό ή στους ήρωες;

-Όχι, καμία προσωπική αγωνία άλλωστε, το μόνο που μπορείς να πεις ότι σκέφτομαι και με στενοχωρεί σε σχέση με το θάνατο είναι οι γονείς. Τώρα μόνο η μητέρα δηλαδή που είναι σε μεγάλη ηλικία.

- Αφορμή για τις σκέψεις αυτές ήταν ο αρχαιολογικός χώρο της Ελευσίνας, ο Λάζαρος που αφηγείται το βίωμα και τον βίο του Αγ. Λαζάρου σε πρώτο πρόσωπο, το μυθιστόρημα του Λάζαρου που αφορά στο Λιβάδι αλλά και με σημείο αναφοράς τους τάφους των γονιών του. Η Μελισσάνη, Αχερουσία Πύλη..

- Η Ελευσίνα είναι ο αγαπημένος μου προορισμός από τους αρχαιολογικούς χώρους. Το ξενοδοχείο που υπάρχει στο μυθιστόρημα του Λάζαρου είναι υπαρκτό, έκανα πολλά χρόνια διακοπές στην Κεφαλλονιά κι έμενα σ’ ένα τέτοιο ξενοδοχείο που το είχε ένα ζευγάρι τύπων όπως αυτό που περιγράφω. Η Μελισσάνη έχει πάρει το όνομά της, καθώς θα ξέρεις, από τη Νύμφη Μελισσάνη.
 Όπως το λες, ναι υπάρχει ο θάνατος. Όμως ο θάνατος έχει αυτό το οριστικό του ‘ποτέ πια..’ Έτσι το νιώθω. Στη ζωή σου υπάρχουν στιγμές που αυτό το ‘ποτέ πια’ εμφανίζεται λόγω καταστάσεων, ξέρεις λ.χ πως από μια ηλικία και μετά είσαι μεγάλη για να γεννήσεις, να κάνεις έρωτα…  Ο θάνατος όμως δεν σου αφήνει περιθώρια άλλων σκέψεων.  Η «Θητεία» όμως ως βιβλίο δεν πραγματεύεται αυτό ή μόνο αυτό. 

-Πέρα απ’ αυτά που είπαμε για τη σημασία αυτού του βιβλίου, σε προσωπικό επίπεδο, έγινες και η αιτία να επισκέπτομαι την Ελευσίνα. Πολλές φορές, μετά τη «Θητεία», η Ελευσίνα υπήρξε καταφυγή… 

-Αλήθεια; Με κάνεις πολύ χαρούμενη! Θα το γράψεις αυτό;

-Εντάξει, θα το γράψω. Πώς κατάφερες αυτό το αριστούργημα; Δυο μυθιστορήματα το ένα μέσα στο άλλο; Εγκιβωτισμός, έτσι;

-Τι να σου πω, δεν ξέρω.. Ρώτα το! Έτσι μου βγήκε. Έχει γίνει και αλλού αυτό. Ναι, είναι εγκιβωτισμός μέχρι ένα σημείο. Στη συνέχεια ενώνονται και γίνονται ένα.

Τα παραλειπόμενα της συζήτησης, και είναι πολλά, δεν γράφονται. Περάσαμε μαζί αρκετές ώρες συζητώντας για πάρα πολλά πράγματα. Κάποια στιγμή έπρεπε να αποχαιρετιστούμε. 

-Σ’ ευχαριστώ που κάναμε αυτή την κουβέντα, που ήσουν μαζί μας στο «Από Καρδιάς» και μιλήσαμε από καρδιάς..

-«Κηρόθι»! Πράγματι από καρδιάς η συζήτησή μας. Χάρηκα επίσης που μίλησα μαζί σου, που έχεις κάνει αυτές τις σπουδές και είχαν νόημα οι ερωτήσεις, γιατί σε τέτοιες περιπτώσεις πρέπει ο άλλος να κατέχει γνώσεις για να μιλήσεις για τέτοια θέματα.

Διαβάζοντας διάφορα στο διαδίκτυο για την Ελένη Λαδιά βρήκα κάτι γραμμένο από τον Γιώργο – Ίκαρο Μπαμπασάκη. Συμφώνησα απόλυτα μ’ αυτό που διάβασα, μ’ άρεσε και ο χαρακτηρισμός ‘χαρταετοί’ και το μοιράζομαι μαζί σας για να κλείσω μ’ αυτό το «Από Καρδιάς» «Η Ελένη Λαδιά είναι συγγραφέας. Τα βιβλία της είναι σεντούκια με τιμαλφή. Αλλά είναι και Χαρταετοί. Στα βιβλία της θα βρεις γνώσεις εμπεριστατωμένες, βαθιές. Αλλά θα βρεις και καταβυθίσεις σ’ εκείνους τους ουρανούς που τους λέμε υπόγειους, θα βρεις και τολμηρές περιπολίες σε ναρκοθετημένες ζώνες.»

…εγώ θα έλεγα πως πατάς τη νάρκη σίγουρα και βγαίνεις έτοιμος για να ψάξεις και να ενώσεις τα κομμάτια του εαυτού σου…

Λένη

Πηγή: www.logwn-paignia.gr 
τεύχος 27 

Τα κολάζ είναι έργα της συγγραφέως 

Συνέντευξη της Ελένης Λαδιά στον Λάμπρο Σκουζάκη για το ηλεκτρονικό περιοδικό "Πανδοχείο"

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 62. Ελένη Λαδιά

Κατηγορίες: Λογοτεχνία

1. ‘Αγαπημένοι σας παλαιότεροι καί σύγχρονοι συγγραφεῖς.

Ἀπό τούς παλαιότερους ἀγάπη ἀξεπέραστη εἶναι ὁ Ντοστογιέφσκι. Μετά ἀκολουθοῦν οἱ Νίτσε, Κάφκα, Προύστ. Φυσικά δέν συμπεριλαμβάνω τούς ἀρχαίους Ἕλληνες συγγραφεῖς, τούς ὁποίους ἀγαπῶ καί διαβάζω μέ ἰδιαίτερο πάθος. Ἀπό τούς πολύ συγχρόνους μέ γοήτευσε τό βιβλίο τοῦ Πιέρ Μισσόν,” Βίοι Ἐλάσσονες.” Ἔχει ἔναν καταπληκτικό τρόπο γραφῆς. Μοῦ ἄρεσαν ἐπίσης τά “ἑκατό χρόνια μοναξιᾶς” τοῦ Μάρκες καί οἱ πρωτότυπες συλλήψεις τῶν βιβλίων τοῦ Μπόρχες.

2. Ἀγαπημένα σας παλαιότερα καί σύγχρονα βιβλία;

Πάνω ἀπό ὅλα ἀγαπῶ τό βιβλίο τοῦ Ἰώβ γιά τό ζοφερό θέμα τῆς θεοδικίας. Ἀπό αὐτό τό βιβλίο ἀντλοῦνται ὅλα τά ἠθικά παράδοξα. Ὕστερα ξεχωρίζω τό “Ὑπόγειο” τοῦ Ντοστογιέφσκι, τήν ”Χαρούμενη γνώση”‘ τοῦ Νίτσε, πού σέ μαθαίνει νά ἀγαπᾶς τό πεπρωμένο σου, καί τό “Μόμπι Ντίκ, ἡ φάλαινα, τοῦ Χέρμαν Μέλβιλ. Μοναδικό τό θέμα του: νά κυνηγᾶς τόν θεό καί μαζί τόν θάνατό σου, μέ ἄλλους νόμους ὅμως, ὄχι μέ τήν λογική τῶν ἀνθρώπων ἀλλά μέ τήν αἵρεση τῆς τρέλας.

3. Ἀγαπημένα σας διηγήματα;

Μολονότι ἀγαπῶ πολύ τό διήγημα καί τό θεωρῶ τό δυσκολότερο τμῆμα τῆς πεζογραφίας, γιατί μοιάζει μέ μαθηματικό θεώρημα, θυμᾶμαι τήν ἀτμόσφαιρα καί τήν θεματολογία τῶν διηγημάτων πού διάβασα, ἀλλά δυστυχῶς ὄχι τόν τίτλο. Αὐτή εἶναι καί ἡ ἀδυναμία τοῦ διηγήματος: νά μήν θυμᾶσαι εὔκολα τόν τίτλο. Ὡστόσο διήγημα καρφωμένο στήν μνήμη, βαθιά ἀνθρώπινο, πέρα ἀπό φυλές, θρησκεῖες καί τάξεις, εἶναι “Ἡ Πλύστρα” τοῦ Ἰσαάκ Μπάγιεβιτς Σίνγκερ, ἄλλου μεγάλου συγγραφέως. Ἐπίσης μέ μαγεύει ἡ ἀτμόσφαιρα τῶν διηγημάτων τοῦ θρησκειολόγου καί λογοτέχνη Μίρτσεα Ἐλιάντε.

4. Σᾶς ἔχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος Ἕλληνας λογοτέχνης;

Ἔχουμε ὡραία σύγχρονη πεζογραφία ἀλλά δέν μπορῶ νά πῶ ὅτι μοῦ ἄρεσε κάτι ἰδιαιτέρως. Ὅμως μέ γοήτευσαν ἀρκετά τμήματα ἀπό βιβλία πολλῶν συναδέλφων μου, ἀποσπασματικῶς θά ἔλεγα. Δυστυχῶς ὁλόκληρη ἡ λογοτεχνία, παγκόσμια καί ἑλληνική εἶναι σήμερα ἀποσπασματική. Οἱ παλαιοί συγγραφεῖς λόγω κοινωνικῶν καί ψυχολογικῶν συνθηκῶν, μποροῦσαν νά συλλάβουν τήν ἔννοια τοῦ ὅλου, νά γίνουν ὁραματιστές. Ἐμεῖς οἱ σύγχρονοι ζῶντας σέ μιά κοινωνία ταχύτητος, μεγάλης ἐξειδίκευσης καί ἐπιμερισμοῦ εἴμαστε ὄντα ἀποσπασματικά, βλέπουμε τά ἐπί μέρους κι αὐτά “ὡς δι’ ἐσόπτρου.”

5. Σᾶς ἀκολούθησε ποτέ κανένας ἀπό τούς ἥρωες τῶν βιβλίων σας; μαθαίνετε τά νέα τους;

Ναί, ἀρκετοί μέ ἀκολουθοῦν ἀλλά πιό ἐπίμονοι εἶναι ἡ ἡρωίδα τῆς ”Ἀποσπασματικῆς σχέσης” μέ τά ποικίλα ὀνόματα, πού καθένα φανερώνει καί μία πτυχή τῆς προσωπικότητάς της. Στό παρελθόν εἶχα σκεφτεῖ νά ἐντάξω ὅλα τά μυθιστορήματα πού θά ἔγραφα στόν γενικό τίτλο “Ἀποσπασματική σχέση.” Ἡ δομή θά ἦταν ἡ ἑξῆς: ἡ συγγραφεύς-ἀφηγήτρια θά ἔγραφε τά βιβλία της πρός τέρψιν τῆς ἡρωίδας της. Ὅμως τά θέματα τὼν ἑπόμενων μυθιστορημάτων ἦταν τόσο ἀνεξάρτητα καί αὐτόνομα, ὥστε παραιτήθηκα τῆς ἀρχικῆς ἰδέας. Ἐπίσης ἐπιμόνως μέ ἀκολουθεῖ καί ἡ ἡρωίδα ἑνός μεγάλου, ὁμότιτλου διηγήματος, ἡ Βαρλαάμ. Αὐτή συνεχῶς μέ διδάσκει γιά τήν σχέση ζωῆς καί τέχνης, δημιουργοῦ καί δημιουργήματος. Ἀπό τήν ἡρωίδα τῆς Ἀποσπασματικῆς σχέσης δέν ἔχω σταθερά νέα, γιατί εἶναι ἀπρόβλεπτη καί εὐέλικτη. Τήν Βαρλαάμ ὅμως τήν ἄφησα σέ ἕνα νοικιασμένο σπίτι τῆς νεότητός μου, στατική ἐκεῖ καί ἀόρατη. Καί μένει πάντα νέα, ἔχει τήν ἀλλοτινή ἡλικία τῆς συγγραφέως της.

6. Ἀγαπημένος ἤ καί ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας;

Ὁ ἀνώνυμος ἥρωας τοῦ “‘Ὑπογείου” ἀπασχολεῖ διαρκῶς τήν σκέψη μου. Τόν λατρεύω, καί ἄς εἶναι νευρασθενικός, μυγιάγγιχτος, κακότροπος ἀλλά καί ἀνατρεπτικός. Μοιάζει μέ κοχύλι. Ἔχει σκληρό περίβλημα ἀλλά μαλακή ψυχή. Τό πιό σπουδαῖο εἶναι πώς τολμᾶ νά τά βάζει μέ ὅλη τήν ἀνθρωπότητα κι ἄς νοιάζεται τόσο πολύ γι’αὐτή. Ὀ ἀφορισμός του “εἶμαι ὁ ἕνας καί εἴσαστε ἡ ὁλότητα” μέ συναρπάζει.

7.Ἔχετε γράψει σέ τόπους ἐκτός τοῦ γραφείου σας/σπιτιοῦ σας;

Ὄχι ἀκριβῶς. Σέ τόπους ἐκτός σπιτιοῦ, ὅπως σέ ξενοδοχεῖα,ταξίδια κ.α κρατῶ μόνον σημειώσεις. Ἀλλά γιά τό σοβαρό μέρος τῆς ἐργασίας θέλω τόν χῶρο μου, τόν καταδικό μου χῶρο.

8.Ποιός εἶναι ὁ προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφῆς; πῶς καί ποῦ παγιδεύετε τίς ἰδέες σας;

Πολύ ἔξυπνη ἐρώτηση: σᾶς ἀπαντῶ πώς τό πιό ἀνελεύθερο πλάσμα στόν κόσμο εἶναι ὁ συγγραφεύς. Ἔτσι νιώθω. Δέν παγιδεύω τίς ἰδέες ἀλλά παγιδεύομαι ἀπό αὐτές. Ἐγώ πιστεύω στήν πλατωνική ἀντίληψη τῆς ἔμπνευσης, ὅπως περιγράφεται στόν διάλογό του ‘Ἰων.” Ἡ ἔμπνευση εἶναι μανική, σέ κατακλύζει. Ἔτσι ὅλα αὐτά περί διδασκαλίας καί δημιουργικῆς γραφῆς δέν τά παραδέχομαι. Ὁ συγγραφεύς γεννιέται. δέν γίνεται. Ὅ,τι καί νά πάθει στήν ζωή του, θά βρεῖ τρόπο νά ἐκφρασθεῖ. Ὅπως τό κομμένο κεφάλι τοῦ Ὀρφέως πού ἐξακολουθοῦσε νά τραγουδᾶ καί μετά τόν θάνατο. Πηγή ἔμπνευσής μου εἶναι ἐπίσης καί τά ὄνειρα, γιατί στόν ὕπνο μου μοῦ δίνουν ἰδέες καί ἐναύσματα θεμάτων. Κάποτε εἶχα τήν πολυτέλεια νά ἀπομονώνω τό τηλέφωνο, τώρα δέν μπορῶ γιατί ἔχω ἀνθρώπους νά φροντίζω. Ὅταν μοῦ διακόπτουν τόν ὕπνο, μοῦ καταστρέφουν κάτι δημιουργικό.

9. Ἐργάζεσθε μέ συγκεκριμένο τρόπο; ἀκολουθεῖτε κάποια εἰδική διαδικασία ἤ τελετουργία; ἐπιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά τήν γραφή ἤ τήν ἀνάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Γιά νά ἐργασθῶ θέλω ἀπόλυτη μοναξιά. Πίνω καφέδες, δέν βλέπω τά ρολόγια καί ἔχω καθαρό τό γραφεῖο. Νεώτερη ἄκουγα πολλή μουσική κατά τήν διάρκεια τῆς συγγραφῆς ἤ τῆς ἀνάγνωσης. Τώρα ὄχι. Δέν ἀντέχω κανέναν ἐξωτερικό ἦχο, ὅσο ὑπέροχος καί νά εἶναι. Εἶμαι γεμάτη ἀπό δικές μου ἐσωτερικές φωνές. Ἔτσι κάθε θόρυβος διαταράζει τήν ψυχική μου ἰσορροπία. Μουσικές προτιμήσεις: Βάγνερ, Μάλερ, Ριχάρδο Στράους ( τό τάδε ἔφη Ζαρατούστρα) Μπροῦκνερ. Βλέπετε ὅλοι τους κοινωνοῦν ἀπό τήν ἴδια πηγή.

10. Θά μπορούσαμε νά ἔχουμε μιά μικρή παρουσίαση-εἰσαγωγή στό κάθε σας βιβλίο χωριστά ἤ γιά ὅσα κρίνετε, εἴτε ἐπιγραμματικά, εἴτε γράφοντας γιά τό πότε, πῶς, ὑπό ποιές συνθῆκες καί ποιούς πόθους συνεγράφησαν;

Τά βιβλία εἶναι πολλά καί μέ ἐπίσης πολλά θέματα, προϊόντα μιᾶς σαραντάχρονης πορείας. Γι’ αὐτό ὅμως πού μπορῶ νά πῶ εἶναι τό ψυχογραφικό μου βιογραφικό, ἄς τό χαρακτηρίσουμε ἔτσι. Πρόκειται γιά τό βιβλίο “Φρειδερῖκος καί ‘Ιωάννης.” Ὅσα περιγράφονται ἐκεῖ, τά ἔζησα σέ ἕνα ἀπομακρυσμένο τότε νοικιασμένο σπιτάκι. Ἔζησα μέ τόν Νίτσε 10 ὁλόκληρα χρόνια, οἱ δυό μας πρῶτα, στήν μοναξιά καί στήν σκέψη. Ὁ Ἰωάννης τῆς Κλίμακος ἦρθε ἀργότερα, ὄχι γιά νά ἀνατρέψει τήν σχέση μου μέ τόν Φρειδερῖκο ἀλλά γιά νά τήν συμπληρώσει, νά ἀποδείξει πώς δύο ξεχωριστοί δρόμοι μπορεῖ νά ἔχουν τήν ἰδια ἀφετηρία καί τό ἴδιο τέρμα. ”Ἐπί τά ὄρη” κήρυτταν καί οἱ δύο. Ποτέ δέν θά ξεχάσω τήν μοναχική ἀλλά γόνιμη πνευματική μου ζωή. συντροφιά μέ αὐτούς τούς “ἄνδρες.”

Δέν θά λησμονήσω ἐπίσης τήν ἐποχή πού ἔγραφα τό μυθιστόρημα “Χί ὁ Λεντόμορφος.” Ὁ ἥρωάς μου, ἕνας νεαρός ζωγράφος προσπαθεῖ μέ μανία νά φτιάξει πίνακες μέ τό ἴδιο πάντα θέμα, συνομιλώντας διαρκῶς μέ τήν ἔμπνευσή του, ἡ ὁποία λειτουργοῦσε ἀνεξάρτητα ἀπό τή θέληση του. Ὁ Χί ὁ Λεοντόμορφος (ὀνομάσθηκε Χί ὅπως ὁ ἄγνωστος Χ στίς μαθηματικές ἐξισώσεις καί Λεοντόμορφος, διότι ἦταν ἕνας μονήρης καί συνεσταλμένος ἄνθρωπος) ἀναζητᾶ τόν Θεό προσπαθώντας νά συνδυάσει τήν πνευματική του ἐλευθερία μέ τήν ἀπόλυτη πίστη. Νοῦς ὅμως ἀνεξάρτητος ὁδηγεῖται στό δάσος καί ἐξαφανίζεται, ὅπως ἕνα ἀγρίμι. Δέν ξανάμαθα νέα του ἀλλά ἡ ἐπιθυμία του γιά τόν συνδυασμό πίστης καί ἐλευθέρας βούλησης βαραίνει ἀκόμη ἐμένα. Ἀπό τήν συγγραφή αὐτοῦ τοῦ μυθιστορήματος θυμᾶμαι τούς μοναχικές μου ἐπισκέψεις (ὁδηγώντας τό αὐτοκίνητό μου καί καπνίζοντας πάμπολλα τσιγάρα) στό Πεντελικό ὄρος τῶν Ἀμώμων, ἐκεῖ πού ἔστελνα καί τόν ἥρωά μου κουβαλώντας τον μέσα στό μυαλό μου.

Ἀκόμη μία ἐμπειρία θά πῶ (εἶναι ἀμέτρητες ἄλλωστε) γιά τήν συγγραφή τῆς νουβέλας “Ἡ Γυναίκα μέ τό πλοῖο στό κεφάλι.” Βρισκόμουν στήν Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου, τήν ὁποία θεωρῶ δεύτερη πατρίδα μου. Ὄχι, δέν εἶναι τόπος καταγωγῆς μου, ἀλλά ἄν ὑπάρχει προβίωση ἐγώ ἔζησα ἐκεῖ τόν δεύτερο ἤ τρίτο μεταχριστιανικό αἰώνα. Αὐτή ἡ πόλη ἐπιδρᾶ παράξενα ἐπάνω μου κάθε φορά πού τήν ἐπισκέπτομαι. Ἔμενα στό ξενοδοχεῖο Μετροπόλ, καί ἀπό τήν πρώτη στιγμή πού μπῆκα στήν αἴθουσα μοῦ μύρισε ἔντονα Ἐλλάδα. Πολύ ἀργότερα ἔμαθα πώς αὐτός ὁ τόπος φιλοξενοῦσε τούς τραυματισμένους Ἕλληνες ἀξιωματούχους τῆς μάχης τοῦ Ἐλ Ἀλαμέιν καί πώς ὑπῆρξε ἀκόμη τό κτήριο, ὅπου στεγαζόταν ἡ ἑταιρεία ὕδρευσης στήν ὁποία ἐργαζόταν ὁ μέγαλος μας ποιητής Καβάφης. Τό σπίτι του βρίσκεται κοντά στό Μετροπόλ. Κάποιο ἀπόγευμα πού ἔπινα τό τσάι μου στό ἀρχοντικό σαλονάκι τοῦ ξενοδοχείου, μέ κυρίευσε μιά πρωτόγνωρη αἴσθηση. Εἶχα ξαναζήσει στό παρελθόν αὐτή τήν στιγμή, μιά στιγμή πού κυοφοροῦσε τήν αἰωνιότητα, ὅπως ἔγραφε ὁ Κίρκεγκωρ, καί ἔτσι πετοῦσα μές στούς αἰῶνες, ἄκουγα φωνές τῆς ἑλληνιστικῆς Ἀλεξάνδρειας, γινόμουν ἀγόρι, κορίτσι, ἄνδρας, καί γυναίκα τέτοια ὅπως ἀπεικονίζεται σέ μωσαϊκό ἡ Ἀλεξάνδρεια μέ τό πλοῖο στό κεφάλι, γιά νά δηλώσει τήν ναυτική της ὑπεροχή. Ζοῦσα παντοῦ μέ πολλές ψυχές. Ὅταν ἐπέστρεψα στήν Ἀθήνα, ἄρχισα νά γράφω πυρετωδῶς καί μέσα σέ δύο μῆνες τελείωσε τό βιβλίο.

Ἡ ἐρώτησή σας αὐτή μοῦ ἄρεσε ἐξαιρετικά, διότι μοῦ ἔδωσε τήν εὐκαιρία τῶν ἀναμνήσεων, πού ὑπολανθάνουν κάτω ἀπό τήν ρηχή καθημερινότητα. Σᾶς εὐχαριστῶ ἰδιαιτέρως.

11. Μεγάλο μέρος τοῦ ἔργου σας συνομιλεῖ μέ τήν ἀρχαιοελληνική σκέψη καί τόν ἀρχαῖο κόσμο γενικότερα. Ἀποτελεῖ συνειδητή ἐπιλογή ἤ ἀπλῶς προκύπτει ἀπό τήν ἐπιστημονική σας σκευή; Μπορεῖ αὐτός ὁ κόσμος νά ἀποτελέσει ὑλικό σύγχρονης λογοτεχνίας;

Ὑπάρχουν ξεχωριστά ἀρχαιογνωστικά βιβλία πού ἔγραψα ἀλλά καί ἀρχαιοελληνικές ἀναφορές στήν καθαρή λογοτεχνία. Φυσικά αὐτό σχετίζεται καί μέ τίς σπουδές μου (ἀρχαιολογία καί θεολογία) καί μέ τήν πολύχρονη μελέτη. Ὅταν γράφω πεζογραφία δέν μπορῶ νά διαβάσω λογοτεχνία. Οἱ ἀναγνώσεις μου ἀφοροῦν ἀρχαιοελληνικά καί θεολογικά κείμενα. Λογοτεχνία διαβάζω μόνον, ὅταν δέν γράφω. Τά ἀρχαιογνωστικά μου θέματα προκύπτουν καί αὐτά, μέ καθοδηγοῦν. Εἶναι ἡ ἴδια λειτουργία τῆς ἔμπνευσης. Φυσικά καί μπορεῖ αὐτός ὁ ἀρχαιογνωστικός τρόπος νά ἀποτελέσει ὑλικό τῆς σύγχρονης λογοτεχνίας. Ἡ λογοτεχνία εἶναι περιέχουσα ἔννοια, πέλαγος ἀπέραντο κι ἄν εἶναι καλή ὅλα τά μεταμορφώνει καί τά ἐνσωματώνει.

12. Θά μᾶς συνοδεύσετε ὥς τήν θύρα τοῦ τελευταίου σας βιβλίου;

Φυσικά. ‘Υπάρχουν δύο βιβλία μου ἕτοιμα στίς ἐκδόσεις τῆς Ἑστίας. Εἶναι γνωστό πώς αὐτός ὁ ἐκδοτικός οἶκος ἐξέδωσε τά περισσότερα ἀπό τά βιβλία μου. Εἶμαι ἀπό τό 1979 ἐκεῖ καί γιά τό ἱστορικό τοῦ θέματος ἤμουν ὁ πρῶτος νεαρός λογοτέχνης πού ἐξέλεξε ἡ κ. Μάνια Καραϊτίδη, γιά νά ἀνοίξει τήν σειρά τῆς σύγχρονηςς ἑλληνικῆς λογοτεχνίας. Καί ἐπειδή τότε δέν μποροῦσε νά δημιουργηθεῖ σειρά, τό βιβλίο μου “Χάλκινος ὕπνος” μπῆκε στήν κλασική σειρά τῆς Ἑστίας. Τά ὑπό ἔκδοση λοιπόν βιβλία μου εἶναι ἡ συλλογή διηγημάτων “Ὁ ὀνειρόσακος” καί ἕνα ἀρχαιογνωστικό βιβλίο ἡ “Δαιμονολογία ἤ λόγοι περί δαιμόνων.” Τό βιβλίο πού ἀσχολεῖται μέ τήν ἔννοια καί τήν μορφή τοῦ δαίμονος ἀπό τούς προϊστορικούς χρόνους μέχρι καί τόν ὕστερο νεοπλατωνισμό. Εἶναι ἐνδιαφέρουσα ἡ ἔννοια τοῦ δαίμονος, ἡ ἐξέλιξή του καί ἡ ἀλλαγή του στόν Χριστιανισμό. Αὐτή ἡ ἄς τήν ποῦμε πραγματεία στηρίζεται σέ ἀρχαιοελληνικά κείμενα καί πηγές, καί ὑποστηρίζεται ἀπό πλούσια βιβλιογραφία. Αὐτά εἶναι τά τελευταῖα μου βιβλία, τά ὁποῖα θά ἐκδοθοῦν ἀπό τήν Ἑστία.

13. Μεταφράσατε τήν Νέκυια, Ὁμηρικούς ὕμνους, Ὀρφικούς ὕμνους καί τίς “Σημειώσεις ἀπό τό ‘Υπόγειο” τοῦ Ντοστογιέφκι. Ἡ ἐμπειρία σας ἀπό τίς συγκεκριμένες μεταφράσεις;

Τά ἀρχαιοελληνικά κείμενα τά μετέφρασα μέ τήν σημαντικότατη συνεργασία τοῦ μακαριστοῦ ποιητῆ Δ. Π. Παπαδίτσα. Εὐτυχῶς προτοῦ ν΄ἀρχίσουμε τίς μεταφράσεις δώσαμε λόγο πώς τό ἔργο θά εἶναι κοινό, δέν θά ξεχωρίζεται, θά εἶναι δημιούργημα ἑνός διπλοῦ μυαλοῦ. Εἴπαμε ἀκόμη πώς ὁποιαδήποτε ἐμπλοκή μεταξύ μας, ἐκνευρισμός ἤ διαφωνία, δέν θά ληφθεῖ στά σοβαρά. Εὐτυχῶς γιατί πολλές φορές συγκρουσθήκαμε ἀλλά μετά γελούσαμε. Στό Ὑπόγειο μέ βοήθησε γιά τήν πιστότητα τοῦ κειμένου ἡ Ρωσίδα φιλόλογος, φίλη καί κάποτε δασκάλα μου στά Ρωσικά ἡ κ. Τατιάνα Ντίκο. Ὅλες αὐτές οἱ μεταφράσεις ἦταν χρονοφάγες μέ πολύ πόνο καί κόπο. Δέν θά τό ἐπιχειροῦσα ξανά ποτέ, σέβομαι τά ξένα κείμενα ὑπερβολικά, τρέμω γιά τυχόν λάθος κι αὐτό μέ ἐξαντλεῖ ψυχολογικά.

14. Πῶς βιοπορίζεσθε;

Κατά ἐποχές κέρδισα μερικά χρήματα ἀπό τά βιβλία μου (περισσότερο ἀπό τά ἀρχαιογνωστικά) καί τίς βραβεύσεις. Ἄν ὅμως δέν εἶχα τήν χρηματική βοήθεια καί τήν ἠθική συμπαράσταση τῶν γονέων μου, τώρα θά ἤμουν ἔξω ἀπό ἱδρύματα, ὅπου δίνουν συσσίτιο. Δέν θέλησα νά διορισθῶ ποτέ, γιατί θεωροῦσα πώς θά ἀδικοῦσα τά παιδιά στό σχολεῖο (θεωρῶ τό ἐπάγγελμα δασκάλου καί καθηγητοῦ λειτούργημα) ὅταν θά πήγαινα νά κάνω μάθημα μέ κεφάλι βαρύ καί κομμένα μάτια ἀπό τό νυκτερινό γράψιμο.

15. Ἀγαπημένο σας ἑλληνικό λογοτεχνικό περιοδικό “ἐνεργό” ἤ μή; Κάποιος λόγος γιά τόν λόγο τῆς προτίμησης;

Πᾶνε πλέον πολλά χρόνια ἀπό τότε πού ἔκλεισε τό περιοδικό πού ἀγαποῦσα, ἀγόραζα ἀνελλιπῶς καί πλούτισε τήν ἐφηβεία μου. Ἐκδότης του ἦταν ὁ λόγιος Λουκῆς Ἀκρίτας, πατέρας τῆς σεναριογράφου Ἕλενας. Ὁ τίτλος του ἦταν “Κόσμος, ἐπιστήμη καί ζωή.” Ἕνα θαυμάσιο περιοδικό ποικίλης ὕλης ἀλλά μέ κέντρο βάρους τήν λογοτεχνία. Δημοσίευε ἐπίσης σέ συνέχειες τό πιό γοητευτικό ἀρχαιογνωστικό βιβλίο. Ὀνομαζόταν “τό Ζωντανό παρελθόν” τοῦ συγγραφέως Ἴβαρ Λίσνερ. Ἔκτοτε διάβασα σπουδαῖα κείμενα σέ διάφορα περιοδικά, χωρίς νά ἔχω προτίμηση σέ κανένα.

16. Ἄν εἴχατε σήμερα τήν πρόταση νά γράψετε μία μονογραφία-παρουσίαση κάποιου προσώπου τῆς λογοτεχνίας ἤ γενικότερα ποιά θά ἐπιλέγατε;

Ἀπό τόν λογοτεχνικό χῶρο θά ἔγραφα μιά μονογραφία γιά τόν Ντοστογιέφσκι ἤ τόν Νίτσε καί ἀπό τόν γενικότερο χῶρο μιά μορφή μέ τήν ὁποία νιώθω βαθιά συγγένεια. Πρόκειται γιά τήν Περσεφόνη θυγατέρα τῆς θεᾶς Δήμητρας.

17. Παρακολουθεῖτε σύγχρονο κινηματογράφο ἤ θέατρο; Σᾶς γοήτευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Παλαιότερα πήγαινα συχνότατα, ίδίως στόν κινηματόγραφο. Τότε κάθε ταινία ἐξαιρετικοῦ σκηνοθέτη μέ βαθύτερες ἰδέες, ὅπως λόγου χάρη τοῦ Μπέργκμαν ἦταν μία μυσταγωγία. Τώρα μαζικοποιεῖται ἡ ποιότητα, τεμαχίζεται καί διανέμεται, χωρίς νά ἀφομοιώνεται. Ὁ σκηνοθέτης πού μέ γοητεύει εἶναι ὁ Ἀλαίν Ρενέ, πρῶτα μέ τήν μοναδική καί ἀξεπέραστη ταινία του ”Χιροσίμα ἀγάπη μου” καί μετά μέ ὅλα του τά ἔργα, Μυριέλ, Πέρυσι στό Μαρίεμπαντ κα. Μία θεατρική παράσταση πού θυμὰμαι ἔντονα ἦταν στό θέατρο Κούν, ὁ “Ρινόκερος” τοῦ Ἰονέσκο.

18. Γράψατε ποτέ ποίηση, κι ἄν ὄχι, γιά ποιό λόγο;

Ναί, ἔγραψα κάτω ἀπό μιά δυνατή συγκίνηση ἕνα μακρύ ποίημα μέ τόν τίτλο “‘Φάθι Ζαρατούστρα”. Κατόπιν μιά ἄλλη μικρή συλλογή μέ τόν τίτλο “‘Δισχιλιετής μονόλογος.”" Καί οἱ δύο ἦταν ἐκτός ἐμπορίου καί σέ λίγα ἀντίτυπα. Δέν ξέρω γιατί γράφτηκαν. Ἔμοιαζε σάν κάποιος νά μοῦ τά ὑπαγόρευε. Ἔχω μεγάλο σεβασμό πρός τήν ποίηση καί δεν εἶναι οἴηση νά πῶ πώς άναγνωρίζω ἀμέσως τόν καλό ποιητή.

19.Τί διαβάζετε αὐτόν τόν καιρό;

Τό βιβλίο τοῦ Λέο Πέρουτζ ὁ Μαίτρ τῆς Δευτέρας παρουσίας.

20. Τί γράφετε;

Ὅταν διαβάζω λογοτεχνία, δέν γράφω λογοτεχνία.

21. Οἱ ἐμπειρίες σας ἀπό τό διαδικτυώνεσθαι;

Συναρπαστικές, ὅπως εἶναι κι αὐτή ἡ ἠλεκτρονική “συνέντευξη.” ‘Αλήθεια εἶναι μεγάλη ἐλευθερία ἡ γραπτἠ συνέντευξη, χωρίς τό βάρος τοῦ χρόνου, τοῦ δημοσιογράφου ἤ τοῦ ἀπέναντι προσώπου. Αἰσθάνομαι πώς μές στό διαδίκτυο ἀπογειώνομαι, πετῶ τίς ἀπαντήσεις μποτίλιες στό πέλαγος, ἀνεξαρτοποιοῦμαι καί ἡ ὅλη διαδικασία εἶναι θαυμάσια γιά ἕναν ἐσωστρεφῆ καί ντροπαλό συγγραφέα, ὅπως ἐγώ, κι ἄς ἔχω μακριά πορεία στά ἑλληνικά γράμματα.

22. Ἄν κάποιος σᾶς χάριζε τήν αἰώνια νεότη μέ ἀντίτιμο τήν ἀπώλεια τῆς συγγραφικῆς ἰδιότητας, θά δεχόσασταν αὐτή τήν συναλλαγή;

Ὁ κάποιος ἄς κρατοῦσε τήν αἰώνια νεότητα γιά τόν ἑαυτό του. Γιά τίποτε στόν κόσμο δέν θά ἤθελα νά χάσω τήν συγγραφική μου ἰδιότητα, ὅποια κι ἄν εἶναι. Μέ ὅλους τούς κόπους, τά βάσανα, τίς ἀγρύπνιες, τίς ἀνασφάλειες, μέ ὅλα τά ἄσχημα ἤ τά καλά, σέ ὅλες τίς ζωές θά ἤθελα πάλι νά εἶμαι συγγραφεύς. Πιστεύω πώς γεννήθηκα συγγραφεύς.

Ἑλένη Λαδιᾶ Ὀκτώβριος 2011

Πηγή: Πανδοχείο

Η Συνέντευξη στο Αίθριο του Πανδοχείου

Η συνέντευξη της συγγραφέως δόθηκε στον Λάμπρο Σκουζάκη

ΥΓ... Ευχαριστώ τον Λάμπρο Σκουζάκη για την ευγενική του αναφορά στο "Πανδοχείο" στις "Σελίδες για την Ελένη Λαδιά"

Ελένη Λιντζαροπούλου